Спадчына

Трагедыя барысаўскага гета

З канца XVIII стагоддзя значную ролю ў жыцці Барысава адыгрывалі габрэі

19 ноября 2014, 20:47
1080
Спадчына EX-PRESS.BY
0

Напачатку ХХ стагоддзя яны складалі ўжо абсалютную большасць сярод насельніцтва горада. Але Другая сусветная і Халакост перакрэслілі ход гісторыі – габрэйскае насельніцтва Барысава амаль цалкам было знішчана ўсяго за два дні.

Калі верыць перапісу, у 1939 г. 20% насельніцтва Барысава (больш за 10 тыс. чалавек) складалі габрэі. Насамрэч гэты адсотак быў яшчэ большым: многія не афішавалі сапраўдную этнічную прыналежнасць, запісваліся рускімі ці беларусамі. Стаўленне да габрэяў у Савецкім Саюзе таксама было не самым цёплым. Аднак сапраўдныя чорныя гадзіны для барысаўскіх габрэяў насталі з уваходам ў горад нацысцкіх войскаў.

Немцы ўвайшлі ў Барысаў 2 ліпеня 1941 г. і адразу не сталі хаваць свайго выключна варожага стаўлення да габрэяў. Яшчэ да арганізацыі гарадскога гета сталі звыклымі забойствы іудзеяў. Шкадавання не было ані да  старых, ані да дзяцей і жанчын. 

Далейшае развіццё падзей адбывалася па звыклай схеме. Усе габрэі павінны былі нашыць на адзенне жоўтыя шасцівугольныя зоркі і не кантактаваць з астатнім насельніцтвам. 25 ліпеня 1941 г. на ўскраіне горада было арганізавана гета. Яно займала некалькі кварталаў паміж сучаснымі вуліцамі Савецкай, Лапаціна, Чырвонаармейскай і тэрыторыяй габрэйскіх могілак. Уваход у гета быў адзін – брама ў гета знаходзілася на сучаснай вуліцы Рубена Ібарурі. Выйсця фактычна не існавала…

Усяго да 27 жніўня гітлераўцы сагналі ў гета больш за 8 тыс. чалавек. Немцамі былі створаны ўсе ўмовы, каб прынізіць габрэяў: у іх забралі ўсе каштоўныя і цёплыя рэчы, наклалі вялізную грашовую кантрыбуцыю, накіроўвалі на самыя брудныя і невыносныя работы за дзённы паёк у 150 грамаў хлеба. Вядома, што нямногія маглі вытрымаць: так, вядомы ўсяму гораду скрыпач Абрам Залмансон разам з жонкай і двума дзецьмі ўчынілі самагубства праз прыняцце яд. У гета адчувалася, што справа ідзе да масавых расстрэлаў.

У пачатку кастрычніка 1941 г. немцы накіравалі ваеннапалонных выкапаць дзве вялікія ямы ў раёне колішняга барысаўскага аэрадрома, непадалёк ад вёскі Разуваеўка. Масавае забойства распачалося а 3 гадзіне ночы з 19 на 20 кастрычніка. Апроч нямецкіх армейскіх злучэнняў і СД у расстрэлах мірных жыхароў актыўна ўдзельнічалі паліцаі як з Барысава, так і з суседніх тэрыторый. Усю ноч і наступны дзень бясконцым ланцугом па Полацкай вуліцы ў бок аэрадромнага поля рушылі грузавікі, запоўненыя асуджанымі на смерць габрэямі.

З нямецкіх разлікаў толькі за 20-21 кастрычніка 1941 г. было расстраляна 7245 барысаўскіх габрэяў. З улікам менш масавых расстрэлаў і забойстваў, колькасць ахвяраў генацыду ў Барысаве складае прыкладна 9000 чалавек. Немцы часова пакінулі жывымі каля 1500 яўрэяў, патрэбных ім спецыяльнасцяў. Пазней да іх далучыліся прывезеныя яўрэі з Польшчы, Чэхіі і Аўстрыі. Усіх іх забілі ў 1942 г. 

Адзінкам з жыхароў барысаўскага гета ўдалося ўратавацца: напрыклад, Паліну Аўскер ужо ў яме перад расстрэлам пазнаў нямецкі афіцэр, у якога яна была прыбіральшчыцай. Той давёў кіраўнікам расстрэлу, што яна не габрэйка, забраў яе, адвёз за горад і адпусціў. У выніку яна знайшла прытулак у сям’і Лукінскіх пад Смаленскам і перажыла вайну.

Цікава, што ў 1943 г., немцы, намагаючыся схаваць сляды злачынстваў, прымусілі ваеннапалонных раскапаць целы забітых яўрэяў і спаліць на вогнішчы; аднак схаваць злачынствы такіх маштабаў – немагчыма.

Памятны знак на месцы ўваходных варот ў Барысаўскае гета


Зараз гэта падаецца дзіўным, але ўшанаваць памяць забітых габрэяў у Барысаве аказалася справай невырашальнай. У 1947 г. родзічы забітых усталявалі на месцы расстрэла невялікі помнік, што праўда, без узгадвання пра халакост. Гэта тэма была закрытай – тым больш, што распачыналася маштабная антыгабрэйская кампанія ў Савецкім Саюзе. 

Толькі 10 лістапада 1991 г. адбылося першае мерапрыемства, дазволенае гарадской уладай, на якім мясцовыя габрэі змаглі публічна распавесці праўду пра масавае забойства сваіх продкаў у гады вайны. Гэта быў мітынг каля помніка, арганізаваны таварыствам яўрэйскай гісторыі і культуры “Святло меноры” ў памяць пра 50-годдзе сумных трагічных падзей.

Пазней, ў 1995 г., быў атрыманы дазвол на выяву меноры на помніку, а 5 лістапада 2005 г. на месцы расстрэла быў узведзены новы мемарыяльны комплекс, у якім ўжо адкрытым тэкстам гаворыцца пра трагічныя падзеі, пра тое, аб чым не варта забываць.

Мемарыял на месцы равоў, у якіх немцы і мясцовыя паліцаі забілі вязняў Барысаўскага гета. Фота - Vadim Akopyan

Мемарыял на месцы забойства нацыстамі вязняў Барысаўскага гета. Фота - Vadim Akopyan 
 
Алесь Лапо.
Обсудить в чате
Если вы заметили ошибку в тексте новости, пожалуйста, выделите её и нажмите Ctrl+Enter
ПОСЛЕДНИЕ НОВОСТИ
В мире
20 лет за 20 секунд: как менялся Путин
Происшествия
«На связи Orwell! Счастливого полета!». Что известно о группировке, «заминировавшей» здания в Минске, и почему их сложно найти
Общество
«Просто дверь туго открывется». Как чиновник в Слониме проводил «прием граждан» за закрытыми дверями
Политика
Лукашенко: «Не можешь сделать сегодня, скажи, что сделаешь завтра»
Спорт
Футбол. Высшая лига. "Шахтер" разгромил "Слуцк" и другие матчи
Политика
Пустота в авторитарной рамке. Лукашенко озаботился идеологией перед выборами
Общество
«Богдан». В Вилейском районе неизвестные били собаку молотком, сверлили дрелью и выбросили животное в уборную
Происшествия
Испытали надгробия на прочность. 10-летний мальчик и 7-летняя девочка повредили 30 надмогильных памятников в Лиде
Общество
В инстаграме появился секси-аккаунт помидора. Фото
Общество
Пять причин, почему не стоит делать маски из овощей и фруктов
Спорт
СМИ: Домрачева и Бьорндален переехали в Монако
Общество
«Кто этими чудиками должен заниматься?» Идет сбор подписей за обязательную установку номерных знаков на велосипедах, самокатах, сигвеях
Экономика
Брать или не брать. Как Беларусь идет по опасной дорожке
Общество
У тех, кто использует эмодзи в переписке, свидания чаще заканчиваются «успешно»
Общество
За решеткой за 250 долларов взятки. В чем обвиняют фигурантов самого массового «дела медиков»
Экономика
Как отмена виз «на закупы» и торговли в воскресенье повлияли на траты белорусов в магазинах Польши
Новости Борисова
Фото дня. 2-я поликлиника Борисова посвежела
Общество
Для этих трех знаков Зодиака конец 2019 года будет особенно счастливым
Новости Жодино
В Жодино токсикоман нюхал клей на автобусной остановке
Новости Борисова
Горячая вода, стиральные машины и видеокамеры. Как меняется жизнь солдат в Печах
Новости Жодино
«Раскатал» валик. В Жодино рабочий во время ремонта написал нецензурное слово в подъезде
ВСЕ НОВОСТИ

Конвертер

ПОСЛЕДНИЕ НОВОСТИ
В мире
20 лет за 20 секунд: как менялся Путин
Происшествия
«На связи Orwell! Счастливого полета!». Что известно о группировке, «заминировавшей» здания в Минске, и почему их сложно найти
Общество
«Просто дверь туго открывется». Как чиновник в Слониме проводил «прием граждан» за закрытыми дверями
Политика
Лукашенко: «Не можешь сделать сегодня, скажи, что сделаешь завтра»
Спорт
Футбол. Высшая лига. "Шахтер" разгромил "Слуцк" и другие матчи
Политика
Пустота в авторитарной рамке. Лукашенко озаботился идеологией перед выборами
Общество
«Богдан». В Вилейском районе неизвестные били собаку молотком, сверлили дрелью и выбросили животное в уборную
Происшествия
Испытали надгробия на прочность. 10-летний мальчик и 7-летняя девочка повредили 30 надмогильных памятников в Лиде
Общество
В инстаграме появился секси-аккаунт помидора. Фото
Общество
Пять причин, почему не стоит делать маски из овощей и фруктов
ВСЕ НОВОСТИ
Loading...